КЮЙШИ МУХАМЕТЖАН ТИЛЕУХАНОВ: ИСПОЛНИТЕЛЬСКОЕ ИСКУССТВО И ТВОРЧЕСТВО
DOI:
https://doi.org/10.47940/cajas.v11i1.1126Аннотация
Данная статья впервые посвящена личности кюйши Мухаметжана Тилеуханова, творчество которого до сих пор малоизучено в современном казахстанском этномузыковедении. Цель исследования – осветить творчество (исполнительство) современного кюйши Мухаметжана Тилеуханова, как наиболее яркого представителя домбровой школы Тока Шонманұлы (1830-1914) (Аркинская традиция шертпе кюев). Задачи исследования: 1. Характеристика исполнительского искусства Мухаметжана и 2. Всесторонний анализ творчества, включая авторские кюи «Арман-ай», «Аңсаған». В данной работе используются сравнительно-типологический, сравнительно-исторический, а также системно-этнофонический (Игорь Мациевский) методы. Для изучения домбровой музыки авторы обращались к методу музыкально-стилевого (тематика, композиционное строение, метроритмика и ладоинтонационные особенности) анализа, разработанного профессором Сауле Утегалиевой. Были использованы термины основной интонационно- ритмический комплекс (ОИРК – термин Сауле Утегалиевой) и вариантно-строфическая форма. Показательно обращение к трудам отечественных этномузыковедов, посвященных изучению казахской домбровой музыки (Ахмет Жубанов, Болат Сарыбаев, Хайрулла Жузбасов, Багдаулет Аманов, Асия Мухамбетова, Пернебек Шегебаев, Сайра Райымбергенова, Сауле Утегалиева, Гульзада Омарова, Раушан Несипбай), в том числе шертпе кюев (Уали Бекенов, Жаркын Шакаримов, Билал Искаков, Айтжан Токтаган, Жангали Жузбай, Мурат Абугазы). Также, используются материалы, собранные в фольклорно-этнографичеких экспедициях в Карагандинскую область (2023-2025 г.г.). Для анализа кюев авторы обращались к извесным сборникам кюев. В результате исследования было определено современный интонационный строй кюев Тилеуханова (влияние песни кобызовая музыка). Данный материал представляет особый интерес для изучения шертпе кюев и учебной образовательной программы.Ключевые слова:
Аркинский регион (Центральный Казахстан), шертпе кюй, домбыра, традиция, кюйши, анализСкачивания
Библиографические ссылки
Антология. ІІ том. «Мұхаметжан Тілеухан». Ұлы даланың көне сарындары (Аспаптық көне сарындар дәстүрлі күй өнері). Жауапты редактор Қазтуғанова Айнұр. Алматы: «Brend book», 2020. 1184 бет.
Алина, Асель. Мұхаметжан Тілеухановпен сұхбат. Қарағанды, 22 шілде, 2023.
Алина, Асель. Мұхаметжан Тілеухановпен сұхбат. Алматы, 30 тамыз 2023.
Алина, Асель. М.Тілеухановпен жеке сұхбат. Астана, 11 наурыз 2026.
Алина, Асель. Күйші Жанғали Жүзбаймен жеке сұхбат. Астана, 25 желтоқсан 2023.
Әбуғазы, Мұрат. Мұхаметжан Тілеухан. Арман-ай. Алматы: «Темірқазық», 2008.
Бекенов, Уәли. «Тоқа Шоңманұлы». Шертпе күй шеберлері. Алматы, Жалын. 1977. 19- 22 б.
Әдет-ғұрып әндері мен күйлер. Қазақтың музыкалық фольклоры. Алма-Ата: «Наука» КазССР, 1982, 66-72 б.
Белогурова, Лариса. «Г.М. Науменко. Фольклорный источниковедческий аспект». Вестник Санкт-Петербургского университета. Искусствоведения 15, no, 2, 2025, 135 -153. DOI: 10.21638/spbu15.2025.202.
Brita Renee Heimarck. Musical Ritual and Ritual Music: Music as a Spiritual Tool and Religious Ritual Accompanement. July 2022. Musicological Annual 58 (1):43-59. UDK 783:783:23 (594.61). DOI: 10.4312/mz. 58.1. 43-59.
Жәнібеков, Ертай. Өмірі күймен өрілген. Орталық Қазақстан (Қарағанды). 28 шілде, 2016, 8 б.
Жұбанов, Ахмет. «Тәттімбет». Ән-күй сапары. Алматы, Ғылым. 1976. 77-81 б.
Жұмаділдин, Асан. Домбырашы, қобызшы, күйшілер. Жаңаарқа. Дерекнама. Алматы, «Кенже-Пресс-Медиа». 2003. 335-348 б.б.
Камалқызы, Жанымгүл, және Бердібай, Айжан. Аманаттай сақталған асыл мұра. Мұхтар Әуезов мемориалдық-музей үйінде орналасқан қоғамдық негіздегі Алматы қалалық қазақ әдебиеті мен өнері халық университетінде өткізілген сабақтар туралы жазбалар. Алматы, 2017. 191-198 б.б.
Мағзымұлы, Жақсылық. «Қойбағар Жылқыбайұлы». Жаңаарқа күйшілері. Алматы: - Үш қиян. 2005, 91 б.
Мағзымұлы, Жақсылық. «Кәдіркей Садуақасұлы». Жаңаарқа күйшілері. Алматы: - Үш қиян. 2005, 92 б.
Мағзымұлы, Жақсылық. «Мұхаметжан Тілеуханов». Жаңаарқа күйшілері. Алматы: - Үш қиян. 2005, 134-137 б. Редакторы Адина Жүсіп.
Мағзымұлы, Жақсылық. «Тоқпан Мүсірәлімұлы». Жаңаарқа күйшілері. Алматы: - Үш қиян. 2005, 79 б.).
Мағзымұлы, Жақсылық. «Сарбас Бақмағанбетұлы». Жаңаарқа күйшілері. Алматы: - Үш қиян. 2005, 88 б.
Мациевский, Игорь. «Формирование системно-этнофонического метода в органологии». Методы изучения фольклора. Сборник научных трудов. Ленинград, ЛГИТМиК, 1983. c.54-63.
Мұсылманбек Жаннұр және Бәбіжан Бағлан. Бекболат Тілеухановтың өмірі мен шығармашылығы. Дипломдық жұмыс. Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы. Алматы, 2021. 40 б.
Sajana S. Murzaliyeva, Gliya T.Akparova. Folk Music Revivel and Contemporary Tendencies of the National Traditions of Kazakhstans’ Musical Culture. National Musical Cultures. 2020, №4. DOI:10.33779/2587-6341. с. 207-216.
Утегалиева, Сауле. «О новых методах и подходах в изучении в домбровой музыки казахов». Жаханды мәдениет және ұлттық сахна өнері: диалог және ықпалдастық (А.Мұқановтың 60 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференция 17.03.2023 ж.) – Алматы: Принт-Экспрес, 2003. – с. 23-30.
Утегалиева, Сауле. Звуковой мир тюркских народов: теория, история, практика (на материале инструментальных традиции Центральной Азии). V бөлім. Москва, «Композитор», 2013. с. 272-231.
Ысқақов, Біләл. «Тәттімбет тәліміндегі бүгінгі күйлер». Сарыарқа саздары (Тәттімбет тәліміндегі күйлер жинағы). Алматы: - 2007. 384-386 б.б.
Zhang Shan. 2025. The Practices and Narratives on Dombra Music of Traditions Kazakh People in the Altai region, Northern Xinjiang. Asian-European Music Research Journal v, 15: 49-58. DOI: 10.30819/aemr. 15-5. https://www.logos-verlag.de/PDFS/AEMR-15-compressed.pdf
Zhumkenova Ayaulym. 2025. Reviewing Ensemble Forms in Kazakh Music-Making. Asian-European Music Research Journal, v, 15: 110-115. DOI: 10.30819/aemr.15-11. https://www.logos-verlag.de/PDFS/AEMR-15-compressed.pdf
References
Abugazy, Murat. Mukhametzhan Tileukhan. Arman-ai. Almaty, «Temirkazyk». 2008. p. 67. (In Kazakh).
Аlina, Аssel. Conversation with Mukhametzhan Tileukhanov. Karagandy, 22 July, 2023.
Аlina, Аssel. Conversation with Mukhametzhan Tileukhanov. Almaty, 30 August, 2023.
Аlina, Аssel. Conversation with Mukhametzhan Tileukhanov. Astana, 11 March, 2026.
Аlina, Аssel. Conversation with Zhangali Zhuzbay. Аstana, 25 December, 2023.
Bekenov, Uali. “Toka Shonmanuly”. Shertpe kui sheberleri. [Masters of the shertpe kui]. Alamty, Zhalyn.1977. p.p. 19-22. (In Kazakh).
Belogurova, Larissa. «G.М.Naumenko. Folklore source-study aspect». [Folklornye G.M. Naumenko istochnicovedchekie aspekty]. Vestnik of Saint-Petersburg University. Art Studies 15, no, 2, 2025, 135-153. DOI: 10.21638/spbu15.2025.202.
Brita Renee Heimarck. Musical Ritual and Ritual Music: Music as a Spiritual Tool and Religious Ritual Accompanement July 2022. UDK 783:783:23 (594.61). DOI: 10.4312/mz. 58.1.43-59.
Iskakov, Bilal. “Saryarka sazdary. Tattimbet talimindegi bugingi kuiler”. [Melodies of Saryarka. The kui of the Tattimbet school today]. [Collections of kui from the Tattimbet school]. Almaty, 2007. p.p. 384-386. (In Kazakh).
“Ritual songs and kuis”. Folklore of Kazakh music. Alma-Ata, “Nauka”, KazSSR, 1982, p.p. 66-72.
Kamaklkyzy, Zhanymgul and Rakhmankul, Berdibay. “Amanattai saktalgan asyl myra”. [A Precious Heritage Preserved as a Sacred Trust]. Records of classes help at the public People’s University of Kazakh Literature and Arts in Almaty, operating on a voluntary basis and located in the Mukhtar Auezov Memorial House-Museum. Almaty, 2017. p.p. 191-198. Edited by Zhaparkulova, Anar. (in Kazakh)
Magzymuly, Zhaksylyk. “Koibagar, Zhylkybayuly”. Zhanaarka kuishileri. [Kuishi’s from Zhanaarka]. Almaty, Ush Kiyan. 2005, p. 91. (In Kazakh).
Magzymuly, Zhaksylyk. “Mukhametzhan Tileukhanov”. Zhanaarka kuishileri. [Kuishi’s from Zhanaarka]. Almaty, Ush Kiyan. 2005, p.p. 134-137, Editor Adina Zhusip. (In Kazakh).
Magzymuly, Zhaksylyk. “Tokpan Musiralimuly”. Zhanaarka kuishileri. [Kuishi’s from Zhanaarka]. Almaty, Ush Kiyan. 2005, p. 79). (In Kazakh).
Magzymuly, Zhaksylyk. “Sarbas Bakmaganbetuly”. Zhanaarka kuishileri. [Kuishi’s from Zhanaarka]. Almaty, Ush Kiyan. 2005, p. 88. (In Kazakh).
Matsiyevski, Igor. “Formirovanie sistemno-etnofonicheskogo metoda v organalogii”. [The Formation of the Systemic Ethnophonic Method in Organology]. Methods of studying folklore. Leningrad, LGITMandK, 1983. p.p. 54-63. (In Russian).
Musylmanbek, Zhannur. Babizhan, Baglan. “Bekbolat Tileukhanovtyn omiri men shygarmashylygy”. [The Life and Creative work of Bekbolat Tilekhanov] Diploma work. Kurmangazy Kazakh National Conservatoty. Almaty, 2021. p. 40. (In Kazakh).
Sajana S. Murzaliyeva, Gliya T.Akparova. Folk Music Revivel and Contemporary Tendencies of the National Traditions of Kazakhstans’ Musical Culture. National Musical Cultures. 2020, № 4. DOI:10.33779/2587-6341. p.p. 207-216.
The Anthology. In tree volumes. – Vol. 2. Mukhametzhan Tileukhan. “Uly dalanyn kone saryndary. Aspaptyk kone saryndar. Dasturli kui oneri”. [Ancient motifs of the grat steppe. Ancient instrumental motifs. Traditional art of kui]. Almaty, «Brend book», 2020. p.p. 244-247. Executive editer Kaztuganova, Ainur. (In Kazakh).
Utegalieva, Saule. “O novyh metodah i podhodah v izuchenii v dombrovoi muzyki kazakhov” [On New Methods and Approaches in the Study of Kazakh Dombra music]. Transformation of National values in Modern: Stage and Screen art. (International Research and Practice Cinferece collection materials 17.03.2023). Institute of literature and art named agter Mukhtar Auezov association of thearter critics of Kazakhstan Kazakh National Academy of arts named after Temirbek Zhurgenov. Almaty, Print-Express, 2003. p.p. 23-30. (In Russian).
Utegalieva, Saule. Chapter 5. Stage 2. “Vertical I gorizontal. Fenomen formy kristalla (na materiale Dombrovoi muzyki Zapadnogo Kazakhstana). [Vertical and horizontal lines. Crystal form phenomenon (on a material of Dombra music of the Western Kazakhstan)]. Sound world of music of the Turkic peoples: theory, history, practice (on the material of the Central Asian Instrumental traditions). Moscow, «Kompozitor», Publishing House. 2013. p.p. 272-23. (In Russian).
Zhanibekov, Yertai. “Omiri kuimen orilgen» [“A life woven throught with kui”]. Central Kazakhstan (Karagandy). 28 July, 2016, p.p. 8. (In Kazakh).
Zhubanov, Akhmet. Tattimbet. An-kui sapary. [The Journey of songs and kuis]. Almaty, Gylym. 1976. p.p. 77-81. (In Kazakh).
Zhumadildin, Assan. Zhanaarka. Dereknama. [Zhanaarka. Bibliography]. Almaty, «Kenzhe-Press-Mediya». 2003. p. 348. (In Kazakh).
“Kazaktyn muzykaluk folklory”. [Kazakh musical folklore]. Аlma-Ata, «Nauka». 1982. p.p. 66-72. Edited by Boris Yerzakovich. (In Russian).
Zhang Shan. 2025. The Practices and Narratives on Dombra Music of Traditions Kazakh People in the Altai region, Northern Xinjiang. Asian-European Music Research Journal v, 15: 49-58. DOI: 10.30819/aemr. 15-5. https://www.logos-verlag.de/PDFS/AEMR-15-compressed.pdf
Zhumkenova Ayaulym. 2025. Reviewing Ensemble Forms in Kazakh Music-Making. Asian-European Music Research Journal, v, 15: 110-115. DOI: 10.30819/aemr.15-11. https://www.logos-verlag.de/PDFS/AEMR-15-compressed.pdf
Опубликован
Как цитировать
Выпуск
Раздел
Лицензия
Copyright (c) 2026 Central Asian Journal of Art Studies
Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution-NonCommercial-NoDerivatives» («Атрибуция — Некоммерческое использование — Без производных произведений») 4.0 Всемирная.
